Glasshaus Aussenansicht / © Wikimedia Commons

Alman cam endüstrisi için bir reklam niteliğinde olan bu yapıt, Taut’un kendisine örnek olarak seçtiği dışavurumcu şair ve yazar Paul Scheerbart’in (1863-1915) Glasarkitektur (1914) adlı kitabında cam ve beton mimarlığı üzerinde yazdığı düşüncelerin üç boyutta gerçekleşmesiydi. Taut’un Scheerbart’a armağan ettiği bu yapıtı, beton bir kaide üzerine oturan ondört köşeli beton ve cam tuğladan bir kasnak ve bunların taşıdığı çift çeperli cam kubbeden oluşuyordu. Jeodezik yapıda olan bu yapı ve bunları birleştiren ince beton öğelerden, iç kubbe ise renkli camlardan yapılmıştı. Cam,  katı duvar sınırlarını kaldırarak iç ve dış mekân arasındaki bağıntının camla sağlanması ve geçmişte görülmeyen bir kubbe strüktürünün kullanılması yapıyı önemli kılan etmenlerdendir.

Taut’un, bir yapı malzemesi olarak camla ilişkisi bu kadarla kalmamış olup, Bir yönüyle hayli gerçekçi düşünen ve öyle davranan bu mimar, yüksek bir dağın tepesine, en yüksek noktasına kondurulmuş bir cam kubbeyi de içeren ve Alpin Architektur adını taşıyan bir ütopya geliştirmiştir. Aslında, Taut sadece bir mimar değil, aynı zamanda kendi kendini yetiştirmiş bir düşünürdür. Sanatta piramidi andıran bir hiyerarşi olduğunu ve bu hiyerarşiden kurtulmanın yolunun inşadan geçtiğini savunur.

Cam Ev iç mekan tasarımı / © Wikimedia Commons

Ütopya nedir? Hiç ol(a)mayacak olanın hayalini yaratmak mıdır? Bu hayali gerçeğe aktarmak için yöntemler bulmak mı? Taut’a göre, güvenilir, gerçek ütopya, ilüzyonun bataklıklarında yüzmez; inancın ve bilginin ışığında varolur.  Endüstri devriminin sonucunda, yok olmaya yüz tutan şehirler sıkıcılık kaynağı olmuştur. İşte bu sıkıcılığı ancak, ışıklı, transparan yapılar ve şiir ile giderebilir. Alpine Architektur kitabında; dünyayı dönüştürerek dağları binalara çeviren hayalî bir şehir öngörmüştür . Bu şehrin amacı halkı birleştirmek olup, planı atom merkezli tasarlanmasından dolayı kent-merkezlidir. Aynı zamanda insanların bir arada yaşadıkları evler, kendi ihtiyaçlarını kendi ürettikleri bir şehir hayal eder. Işıldayan bu kristal yapının içinde opera, kütüphane, tiyatro, müze ve restoranlar yer alır.

Taut’un mimariye özgü bu düşünceleri daha sonra oluşturduğu şehircilik ilkelerine de yansımıştır. Bahçe-kent ilkesiyle oluşturduğu şehir planlarında, yüksek görüntüsüyle kentin üstünde etkili olabilecek, üzerinde güneş ışınlarının parlayacağı, çevresinde tüm kentsel öğeleri barındıran rengarenk kristal bir yapı öngörmektedir. Taut’un esinlendiği Ebenezer Howard’ın Bahçe-kent projesini buradan daha detaylı olarak okuyabilirsiniz. 

© Wikimedia Commons

1921 yılında Magdeburg kentinin baş mimarı olan Taut, bozulan eski kent merkezini yeniden canlandırmada, bu ütopik düşüncelerini az da olsa  uygulayabilme yollarını aramıştır. 1925 ten 1932 yılına dek, çoğu bugün de duran on binden fazla konut yapmıştır. Berlin-Britz’deki (1925-31) Berlin-Zehlendorf’taki (1926-31), 15 toplu konutlari dönemin  en iyi örneklerindendi.

Bruno Taut, ilk olarak 1916 yılında Werkbund üyelerinin de mensup olduğu 11 ileri gelen mimarlarında rol aldığı İstanbul’daki Dostluk Evi yarışmasında Türkiye’de kendini gösterme fırsatı bulur. Taut, 1927 yılında uluslarası yapı sergisiyle Werkbund mimari ve ürün tasarımı yenilikçisi olarak ödül almıştır. O zamanda yenilikçi ve tasarruflu yöntemler kullanarak konut yapımlarında gelişim sağlandı ve eski sanayi tipi yapılardan ayrıştırılması sağlandı. Diğerlerinin yanında katılan mimarlar şunlardı; Victor Bourgeois, Le Corbusier, J.J. P. Oud, Mart Stam, Peter Behrens, Walter Gropius, Ludwig Mies van der Rohe, Hans Poelzig, Hans Scharoun, Max ve Bruno Taut. 1929 yılında yazdığı  ‘Avrupa ve Amerika’da Yeni Yapı Sanatı’ adlı kitabında fonksiyonel olanın daha güzel  olacağını vurgularken, modern mimarlığın gitgide artmasından dolayı ortaya çıkacak sosyo-kültürel çeşitliliğin sorun çıkaracağını o tarihte öngörmüştür. 1930’lu yıllarda dikkatle incelendiğinde yapılarında oran ve işlevi ön plana çıkartır.

Bruno Taut 1931 yılında Sovyetler Birliği’ne bağlı bir acentanın açtığı otel yarışmasında bir süre Moskova’da kalmıştır. Buradaki ortamın karmaşayla olduğunu görünce tekrar Berlin’e dönme kararı almıştır. Fakat 1933 yılında, Almanya’da ortaya çıkan politik sorunlar ve nazi iktidarı orada kalmasına fırsat vermez. Bunun üzerine 1930’lu yıllarda birçok mimar, bilim insanı, sanatçı gibi Taut’ da Almanya’dan kaçmıştır ve böylece Taut için yurtsuz bir dönem başlamış olur. 1933 yılında İsviçre üzerinden Japonya’ya gider. Orada iç mekan ve cephe tasarımı dışında mesleki pratiğini yapamaz ancak Japon kültürü ve yapı geleneği onu çok etkiler.

Anıtkabir / © Milli Reasürans Sanat Galerisi

Yaşadığı süre içinde Japonya’nın birçok şehrini gezen Taut Mimari Öğreti‘yi kaleme aldı. Bu yazısında ‘Proportion/Orantı’ kavramı düşüncelerinde ve kentsel ilkelerinde önemli bir yer tutmaya başlar. 17-11-1936 tarihinde, Prof.Dr. Hans Poelzig’in ölümü üzerine Taut, Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Mimarlık Bölümü’ne öğretim üyesi olarak atanmıştır.(Bazı yazılarda bölüm başkanı olarak atandığı yazılmıştır). Aynı zamanda Türkiye Cumhuriyet Milli Eğitim Bakanlığı İnşaat Bölümü Şefi rolünü üstlenmiş olup, kendi yenilikçi fikirlerini eski yapılarda geliştirme fırsatı bulmuştur.

Türk Mimarlık alanında hem eğitici hem de uygulamacı bir yere sahip olan Bruno Taut, 1938 yılında basılan Mimari Bilgisi kitabında mimarlığın kuramsal alanını kaleme almıştır. Taut’un eğitimci yönü  Almanya’da Charlotten Yüksek Fen Okulunda profesörlük yaptığı yıllardan gelmektedir. Almanya da iken dogmatik düşünceleri benimsememiş, eşitliği benimseyip öğrencilerine arkadaş gibi ilişkiler kurduğu için insanları sevdiği söylenmektedir. Türkiye kısa süre akademi alanında olmasına rağmen, öğrencilerin de onu çok sevdiği bilinmektedir. Türkiye’de sadece 2 yıl geçirmesine rağmen 24 projeyi uygulamaya geçirmiştir. Bu projeler anlattığı tüm kuramsal yazıların pratiğe geçirilmiş halidir. Yazdığı yazılarda da belirttiği üzere, yapılarında modern ve geleneksel mimariyi birlikte kullanmış olup; renk kullanımı, saçaklar, güneş kırıcılar gibi etmenleri iklim koşullarını da göze alarak kullanmıştır. En önemli yapılarından Ankara’daki Dil ve Tarih-Coğrafya Fakülte binasıdır.

Rebii Gorbon aynı yapıt hakkında, “…Türk mimarisinden esinlenmek hevesinde idi ve Türk mimarisinin kökenini özel bir altın kesit araştırmalarına bağlı gibi telâkki ediyordu. böyle bir çalışmanın çabaları içinde hazırlanmıştı.” der. Mimar Sinan’ a duyduğu hayranlık sonucu fakülte binasının sol giriş kanadındaki Erken Osmanlı duvar örgü biçimlerinin değişmesinden oluşan duvar şekli buna örnektir. Öte yandan, Taut bu yapıya çok önem vermektedir. Çünkü modernizmi ve geleneksel mimariyi sentezleme çabası bu yapıda görülmektedir. Ankara’nın ana aksında bulunan Atatürk Caddesi’ne bakan cephesi anıtsallık özelliği taşımaktadır. Ön cephede giriş yükseltilmiş, merdivenler ve saçakla vurgulanmıştır. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, ana aksına bakan anıtsal cephe, Türkiye’nin modernleşme ve batılılaşma döneminde bir simge rolü olmasını hedeflemiştir.

Bruno Taut’un boğaza bakan kendi evi

Taut’un kendi evi Türkiye içinde yaptığı yapılardan özgündür. İstanbul’da Ortaköy Emin Vakfı Koruluğun’da tasarlanmış olan yapı, Boğaz’a bakar. Yapı arkadan toprağa otururken, ön kısmı iki ayaklı betonarme kolon üzerinde boğaz manzarasını görmektedir. Taut bu yapısında hem doğu hem de batı kültürlerinden esinlenerek bir yapı tasarlamak ister. iki kolona oturan ön taraf iki katlı ve sekizgen planlıdır. Alt kısım tek kat olarak tasarlanırken, manzarayı görme amaçlı pencerelerin sıraları daha açık biçimde tasarlanmıştır. Bu küçük yapı, „eskinin gelenekleriyle çağdaş uygarlık arasında bir sentez yakalamaya çalışmalı, ancak bu arayışın tek taraflı olmasından kesinlikle kaçınmalıyız“ demiştir. Taut’un en son tasarladığı yapı, Atatürk’ün ölümü üzerine yaptığı katafalktır. Atatürk ile birlikte, 24 Aralık 1938’de vefat etmiştir. İstanbul’da, Edirnekapı Mezarlığı’nda toprağa verilmiştir.

Taut’un tüm hayatı göze alındığında, yaşamı boyunca her alanını mimarlığa ayırmış, aynı zamanda mimarlığın toplum üzerindeki etkilerinin üstünde durması dikkatimizi çekmiştir. Bu yönü, hem hayatı boyunca kaleme aldığı yazıları hem de uygulamaya koyulan binalarıyla mimarlık ortamına bulunduğu katkısıyla anlaşılmaktadır. Aynı zamanda, 1930’lu yıllarda Türkiye’nin, gelişmesi ve ilerlemesi açısından önemli bulduğu anıtsal, neo-klasik tarzı yapılar devletin otoritesini göstermek hedeflenmiştir. Fakat Taut bu göndermeyi kesinlikle reddedip, 1930 yılların neo-klasik havasına karşı koyan tek alman mimardır. Taut’un erken ölümü nedeni ile, fikirleri, mimari anlayışının mimarlık dünyasında önemsenmediği düşünülebilir. Bruno Taut Türkiye ve Dünya mimarisinde, gerek kaleme aldığı yazıları gerek ise dünyada ve ülkemizde yapılmış olan yapıları bizlere kattığı en güzel örneklerindendir.

Kaynaklar

• https://www.academia.edu/29585692/BRUNO_TAUT_.docx?auto=download
• Bruno Taut, “The Earth is a Good Dwelling”, Erişim: 13.12.2014, http://faculty.washington.edu/cbehler/teaching/coursenotes/brunoTEGD.html
• http://www.e-skop.com/skopbulten/bruno-taut-bir-utopya-duskunu/2260
• Francesco Martinez Mindeguia, Bruno Taut: Architecture in the Alps, 1919, Erişim: 16.12.2014, http://etsavega.net/dibex/Taut_Alpine-e.htm
• http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/1976/cilt02/sayi_1/35-48.pdf
• https://www.marketingasya.com/icerik/bir-cumhuriyet-sevdalisi-alman-mimar-bruno-taut-50.aspx
• http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=287&RecID=1635
• SÖZEN, M. ve TAPAN, M. 50 Yılın Türk Mimarisi.İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, n.122, 1973.
• Tek ve Sıra Evler. Arkitekt, n.8, 1937, ss. 211-218.

Esma Dolgun Dağdelen

The post Bruno Taut appeared first on Arkitektuel.

Ville Radieuse bir diğer adıyla Radiant City, uygulanmamış olsa da Le Corbusier’nin en önemli şehircilik projelerinden bir tanesi. Le Corbusier, daha önce üzerine çalıştığı Ville Contemporaine ve Plan Voisin projelerindeki başarısızlığı üzerine, yeni bir vizyon ile Villa Radieuse’yü tasarladı. Proje ilk olarak 1924 yılında ortaya çıktı, 1933 yılında ise Le Corbusier’nin aynı isimli kitabında yer aldı.

© land8.com

Le Corbusier, mimarlık hayatı boyunca şehirleri daha yaşanabilir, işleyen ve güzel yerler haline getirmeye çalışmış ve pek çok proje ile ideal şehir dokusunu üretmeye çalışmış. Ebenezer Howard ve Frank Lloyd Wright gibi büyük isimlerin şehir planlarından da etkilenen Le Corbusier, ütopik plancılığa kendi yorumunu getiriyor. Mevcut kentleri çağın koşullarına uydurmaya çalışıyor ve doğa, kent, insan uyumuna dikkat çekerek yeni şehirler tasarlamayı hedefliyor. Bu bağlamda pek çok şehircilik projesi deneyen Le Corbusier’nin en önemli projelerinden biri Ville Radieuse. Le Corbusier’nin özellikle Ebenezer Howard’ın The Garden City (Bahçe Kent Modeli) projesinden esinlendiği söylenebilir.

© land8.com

Ville Radieuse, Türkçe’ye Işıldayan Şehir olarak çevrilebilir. İşlevsel bir ulaşım ağı, geniş yeşil alanlar ve bolca güneş ışığı alan yaşam alanları öneren proje hem yeni bir yaşam standardı hem de yeni ve daha iyi bir toplum öneriyor. Buna ek olarak, Ville Radieuse, aynı John Locke’un tabula rasa (boş levha)* önermesinde olduğu gibi bir hiçliğin içinden ortaya çıkmış. Projenin inşa edilmesi için belirlenen alanda yıkılmış vernaküler Avrupa şehirlerinin kalıntılarından başka hiçbir şey yok.

© iamyouasheisme.wordpress.com

*Tabula Rasa: “John Locke, insan zihnini, ilk doğduğu anda boş levha, başka bir söylemle “tabula rasa” olduğunu söyler. Tabula Rasa görüşü Locke’u, her şeyin doğuştan belli olduğunu savunan kaderci filozoflardan ayırır. Locke, dünyayla ilgili fikir edindiğimiz ampirik bir teori ortaya atmıştır. İnsan zihninin, tecrübelerin üzerine geliştiğini söyler. Locke’a göre, doğuştan gelen bir bilgi yoktur, insan tüm bilgiyi duygu ve deneyimleri ile kazanır.”

“Günümüzde şehirler geometrik bir düzen ile tasarlanmadıkları için ölüyor. Gerçek bir geometrik düzenin sonucu tekrardır. Tekrarın sonucu ise standarttır. İşte bu kusursuz formu oluşturur.” Katı ve totaliter bir yapıya sahip olan yeni kent projesi tamamen simetrik, düzenli ve standartlaştırılmış. Prefabrike ve birbirinin aynısı yüksek yapılar Le Corbusier’nin şehrinin temelini oluşturuyor. Kartezyen bir grid sisteme eşit aralıklarla yerleştirilmiş yüksek konut yapıları geniş bir yeşil alanın üzerine oturuyor. Bu sistem sayesinde şehir büyük bir yaşayan makineye dönüşüyor.

© land8.com

Işıldayan Şehrin en önemli özelliklerinden bir tanesi de şehrin belirli bölgelere ayrılması (zoning). Kentin içindeki farklı fonksiyonlar arasında çok keskin bir ayrım var; ticari, konut ve eğlence alanları birbirinden tamamen ayrılmış durumda. Şehrin ticaret merkezi kentin göbeğinde, en merkezi bölgesinde yer alıyor ve burada 200 metre yüksekliğe varan yekpare, heybetli gökdelenler var. Bu devasa yapılar 800 çalışanın görev yapabileceği iş merkezleri. Şehrin ana ulaşım noktası da yine bu merkez. Şehrin geri kalan kısımlarına giden ulaşım hatları bu bölgeden dağılıyor. Bu hatlardan en önemlisi, daha dış bölgelerde yer alan konut bölgelerine yayılan geniş metro ağı.

© fondationlecorbusier.fr

Konut bölgeleri, merkezin dışında yer alıyor ve Unites adı verilen prefabrike apartman binalarından oluşuyor. Dikey bir köy olarak işleyen her bir apartman 50 metre yüksekliğe sahip ve 2,700 kişiyi barındırıyor. Apartmanların giriş katında yemek ve çamaşır hizmetleri veren mekanlar bulunurken, çatı katında ise kreş ve yüzme havuzu tasarlanmış. İki Unite’in arasında yeşil bir park var.

© guerrillasemiotics.com

Le Corbusier, Villa Radieuse’de ortaya çıkardığı fikirleri, Paris, Antwerp, Moskova gibi Avrupa şehirleri ve Fas ve Cezayir gibi Kuzey Afrika ülkeleri için geliştirdiği önerilerde kullanmış. 1949 yılında Hindistan’ın Punjab şehrinde, geliştirdiği katı bölgelendirme sistemini ve geometrik plan düzenini uygulama fırsatı bulmuş. Le Corbusier’nin Ville Radieuse’de kurduğu katı düzen, gelecekte inşa edilen pek çok kentin ilham kaynağı olmuş.

Bu kentlerin başında Brezilya’nın başkenti Brasilia geliyor. Ville Radieuse’nin önerdiği tabula rasa felsefesinden yola çıkarak bomboş bir arazi üzerinde yükselen Brasilia Lucia Costa ve Oscar Niemeyer tarafından tasarlanmış. Brezilya’nın yetiştirdiği en ünlü mimarların başında gelen ikili tasarladıkları kent planında kusursuz bir geometrik düzen, birbirinin aynısı konut üniteleri ve keskin bir fonksiyonel ayrım tercih etmiş. Tamamını Brezilya hükümetinin finanse ettiği kentte Le Corbusier’nin ilkelerini kullanarak toplumsal eşitlik ve adalet olguları sağlanmaya çalışılmış.

© Nicholas Iyadurai

Ville Radieuse her ne kadar uygulanmamış bir proje olsa da, Le Corbusier yarattığı kentten filizlenen fikirleri başka projelerinde uygulamış. Marsilya’da bulunan bir toplu konut projesi olan Unite d’Habitation bunların en önemli örneklerinden.

© Wikimedia Commons

Ütopik mimari ve ütopya şehirler günümüzde bile oldukça tartışılıyor. Ütopyaların varlığı ve öznelliği gibi olgular ütopya şehirlerin inşa edilmesini imkansız kılıyor. Ville Radieuse de ütopya şehirlere yapılan eleştirilere fazlasıyla maruz kalmış bir proje. Her ne kadar sağlıklı yaşam, trafik, ses, kamusal alan ve ulaşım gibi çok önemli noktalara kafa yormuş olsa da, Le Corbusier’nin atladığı pek çok nokta var. Evlerin bir örnekliği, yaşamın standartlaştırılması gibi pek çok öneri insan hayatıyla uymadığı için eleştirilmiş.

© The Pruitt-Igoe Myth

Le Corbusier’den etkilenen şehirler de bu eleştirilere maruz kalıyor. Brasilia örneği bunlardan en belirgin olanı. Brasilia’da kurulan kent düzeni, kentte yaşayanlar için yeterince kamusal alan bulunmaması ve şehrin dışına itilen konut alanlarının birer suç ve sefalet mahaline dönüşmesi savları üzerinden sıkça eleştirilmiş ve projenin pek çok kısmı ya yeniden tasarlanmış ya da yıkılmış.

The post Ville Radieuse appeared first on Arkitektuel.