Peter Cook’un ikonik kent yorumu Plug-in City (Türkçe’ye çevirmek gerekirse Tak-Sök Kent) Archigram’ın ilk yıllarındaki ideolojik arayışları en iyi özetleyen proje. Plug-in City kesinlikle tamamlanmış bir kent tasarısı değildir, Cook’un 1962 ve 1966 yılları arasında üzerinde çalıştığı bir dizi deneyler bütünüdür. Bu kentsel deneyler, değişimi şehir kimliğini oluşturan ana faktör olarak ele alır ve kentin fiziksel kurulumunu değişim üzerinden formüle etmeye çalışır. Bu nedenle Plug-in City’yi kesin olarak tanımlayan bir görsel, nihai bir çizim yoktur. Hatta bu nedenden Cook’un bu dört yıl boyunca ürettiği çizimler arasında çeşitli tutarsızlıklar da bulunmaktadır. (1) 

Her ne kadar oldukça radikal bir öneri olsa da Plug-in City, varolan şehrin yerine yeni bir şehir kurgusu önermez (2) ve bu bağlamda Radiant City gibi statükoyu karşısına alan şehircilik projelerinden ayrılır. Peter Cook şehri bir sonuç ürün yerine bir deney ortamı olarak ele almış ve şehir konseptini mekansal fikirlerin üreyebileceği bir düzlem olarak kullanmıştır. Bu yapıcı tavrı sayesinde Plug-in City bazı otoritelerin sert eleştirilerinden kurtulabilmiş ve yeni gelen mimari jenerasyonları güçlü bir şekilde etkileyebilen bir çalışma olmuştur. 

Plug-in City Maximum Pressure Area, Proje Kesiti, Peter Cook, 1964 / ©MoMA

Bu bilinen şehir algısından kopuş projenin kent ölçeğinde olmasına rağmen bir mega-strüktür olarak değerlendirilmesinde de önemli rol oynar. Esasında Plug-in City’yi bir mega yapı olarak değerlendirmek de hiç yanlış olmaz. Cook’un Karl Ehn’in tasarladığı Karl-Marx-Hof ve Unite d’Habitation gibi inşa edilmiş mega-strüktürlerin sahip oldu kolektif yaşam, değişken konut birimleri ve erişilebilir ulaşım ağları ilkelerinden etkilendiği ortadadır. (3) Simon Sadler, Archigram Architecture Without Architecture kitabında Plug-in City’yi bu mega-strüktürlerden unsurlardan birinin Cook’un tamamlanmamış estetiği olduğunu vurguluyor. Sadler, bu estetik tercihin kaynağının Londra’nın özellikler 60’lı yıllarda yaşadığı inşaat bolluğu olduğunu, ve Cook’un şehrin bu ‘tamamlanma süreci’nden etkilendiği çıkarımını yapıyor. (4)

Nottingham Shopping Viaduct, Peter Cook, 1962

Peter Cook, avangard şehir vizyonunun temelini oluşturan projelere 1962 yılında başlıyor. Bir araya gelerek Plug-in City’yi var eden bu denemeler projenin sorun edindiği konuları farklı ölçeklerde ele alıyor. Plug-in City’nin ideolojisini bağımsız bu projeler üzerinden okumak mümkün. Alışveriş mekanlarının yeniden kurguladığı Nottingham Projesi’nin kesitleri incelendiğinde servis mekaniklerinin varlığı, birimlerin takılıp çıkarılması ve mağazaları strüktürel olarak destekleyen. Viyadük benzeri yapı göze çarpıyor. 

Britanya Haritası üzerinde Plug-in City / http://architecturewithoutarchitecture.blogspot.com

Plug-in City, harita üzerinde Britanya’nın büyük bir kısmını kaplayan ve adayı uçtan uca bağlayan bir süper-strüktür ağı. (5) Cook, bu ağın gerekli servisler ve ulaşım mekanizmaları ile adanın her noktasına ulaşabileceğini söylüyor. Bu ağın belirli noktalarına ise tüm ihtiyaçların giderilmesini sağlayan birimler yerleşiyor. Vinçler ve kurulan monorail ağı ile bu birimlerin hareketi ve zamanla değişimi sağlanıyor. Plug-in City’nin elemanlarının her birinin belirli zaman içinde modasının geçmesi ve yenilenmesi amaçlanıyor. Bu birimlerin ideal yenilenme süreleri ise aşağıdaki gibi belirtilmiş:

• Banyo, mutfak ve oturma odası katları 3 yıl,
• Salon ve yatak odaları 5 yıl,
• Konut biriminin yeri 15 yıl,
• İşyerleri, bilgisayarlar vs. 4 yıl, 
• Araba siloları ve yollar 20 yıl,
• Ana mega-strüktür 40 yıl. (6)

Plug-in City, Aksonometrik, 1964

Projeyi oluşturan ana kesitlerin çoğunun konut ağırlıklı olması Cook’un yeni bir kolektif yaşam kurgulama gayretini oldukça belli ediyor. Şehrin ana unsuru olan konut birimleri, birbirinin üstüne gelecek şekilde ters bir koni biçiminde şehrin altyapısına bağlanıyor. Cook’un bu forma ulaşmasındaki ana üç sebep, erişilebilirlik, aydınlanma ve birimlerin kolayca yerleştirilebilmesi sorunlarını çözmek. 

Cook, 1964 yılındaki çizimlerinde ise şehri oluşturan sistemlerin daha entegre bir şekilde bir araya getirilmesi üzerine çalışmış. Cook’un bu çalışmalarında konut birimleri, yürüyen merdivenler, ticari birimler ve servis mekanlarını bir arada çözmeye çalıştığını görüyoruz. Önerilen kurguda şehir içinde arabaların yerini bir monorail sistemi alıyor ve kent içi ulaşım lokal monorail ile sağlanıyor. Buna rağmen tekerlekli taşıtlar ulaşımdan tamamen koparılmış değil. Çeşitli otoparklar ve ‘hızlı yollar’ ile taşıt trafiği farklı kotlarda sağlanıyor. Şehrin tamamını ayakta tutan devasa strüktür ve ona bağlanan vinç sistemi ise şehirdeki değişimin sağlayıcısı konumunda. 

Plug-in City, Tipik Kesit, Peter Cook, 1964

“Ortaya çıkan dinamik ve değişken şehir beraberinde çok yeni bir kent anlayışı getiriyor. Plug-in City, kentsel deneyimin fiziksel ve zihinsel tetikleyiciler ile bağının kesilmesinin amaçlıyor. Eğer şehircilik anlayışı geleneksel olarak durağan ve ideal mimari objeyi tasarlıyorsa, Plug-in City mimariyi bir olay olarak ele alıyor ve kent yalnızca sakinlerinin aktif katılımı ile var olabiliyor.” (7)

Oldukça hiyerarşik, düzenli ve ayarlanmış olarak gözüken bir sistem olarak genişleyen şehir, kütleselleştiği noktalarda birbirinden farklı formal karakterler kazanarak tekdüzeliği engelliyor. Şehrin matematiğinin ölümcül bir seviyeye gelmemesi için bu çeşitlilik şart. (8). Buna ek olarak, her ne kadar Cook, modernist örneklerden ilham almış olsa da Plug-in City’nin modernizmle taban tabana zıt bir manifestoya sahip olduğu kolaylıkla söylenebilir. 

Kaynaklar

• (1), (2) ve (6) Cook, Peter et. al. Archigram. Princeton Architectural Press, 1999
• (3), (4) ve (7) Sadler, Simon. Archigram Architecture Without Architecture. MIT Press, 2005.
• (5), (8) Archigram Cushicle and Suitaloon – http://architecturewithoutarchitecture.blogspot.com
• https://www.moma.org/collection/works/797

Archigram 3 

Archigram 1 ve 2, ekibin şu ana kadar ürettikleri projeleri sergiledikleri eklektik birer yayın olarak görülebilir. Archigram 3 ise, tek bir fikre dayalı bir manifesto parçası olarak değerlendirilebilir. Harcanabilirlik (expendability) temasının hakim olduğu 3. sayı, geçiciliğin çoğulcu bir toplumun temellerini atabilecek çok önemli bir mimari tartışma unsuru olduğunu savunuyor. 

© medium.com

“İlk dalga harcanabilir ürünleri hayatımızın içine fark etmeden kabul ettik. Yemek torbaları, kağıt mendiller, polietilen ambalajlar, tükenmez kalemler… Hakkında düşünmek zorunda olmadığımız bir sürü şey. Neredeyse aldığımız gibi attığımız eşyalar. Şimdi ise ikinci dalga geliyor.” -Peter Cook (1)

Living City (Yaşayan Şehir)

Grubun 1963 yılında Londra Modern Sanatlar Enstitüsü’nde (London Institute of Contemporary Arts) gerçekleşen Living City (Yaşayan Şehir) sergisi grubun kente bakış açısını İngiliz sanat dünyası ile buluşturmasını sağlar. 60’ların sonunda Jane Jacobs, William H. Whyte gibi isimler şehrin ruhunu yitirdiğini öne sürerken, Archigram’ın şehri yaşayan bir organizma olarak ele alması mimarlık dünyasında büyük heyecan uyandırdı. Küçük odalardan oluşan bir dizi kent deneyimi oluşturmayı amaçlayan Archigram, şehirlerin yozlaşma, aşırı kalabalık, suç oranı gibi olumsuz özelliklerini ön plana çıkarmak yerine sergiyi ziyaret eden insanlara aynı mekanı paylaşmanın güzelliğini yaşatmayı amaçlamış. Living City, grubun Plug-in City, Walking City gibi kent ölçeğindeki projelerinin başlangıcı olarak da değerlendirilebilir.

© architecturewithoutarchitecture.blogspot.com

The Amazing Archigram 4 (Muhteşem Archigram 4) 

Uzay ve bilim ağırlıklı bir bilim-kurgu çizgi romanı olarak çıkarılan yayınların dördüncüsü Amazing Archigram 4, grubun ilk uluslararası baskısı. Kısmen Roy Lichtenstein ve sci-fi dergilerinden etkilenilerek çıkarılan dördüncü sayı, Archigram’ın en kendine özgü tasarım ve yayın dilinin oluşmasında oldukça önemli bir yere sahip. 1964 yılında çıkarılan sayı, sonraki sayılarda sıkça kullanılacak olan kapsül teriminin ilk defa kullanıldığı sayı olarak da oldukça büyük bir öneme sahip. (3) 

© mascontext.com

1964 yılının Mayıs ayında çıkarılan Muhteşem Archigram 4, pek çok açıdan grubun gelecekteki üslubuna ışık tutan bir sayı. Tercih edilen cesur çizgi roman anlatım dili, mimarlık ve grafik anlatının iç içe geçmesiyle birlikte projelerin temsil anlayışına yepyeni bir boyut kazandırıyor. 1960 ve 70’lerde bu ilişkinin mimari platformlarda artarak devam ettiğini gözlemleyebiliriz. Ayrıca, Archigram 4, grubun ve özellikle Peter Cook’un ardışık mekanik imaj takıntısının da başladığı sayı olarak nitelendirilebilir.

© architecturewithoutarchitecture.blogspot.com

Peter Cook, Clara Oloriz ve Koldo Lus ile yaptığı röportajda Muhteşem Archigram’ı grubun çıkış sayısı olarak nitelendiriyor. “Dördüncü sayı uluslararası pazara girdiğimiz ilk sayı. Normalde iki yüz kopya sattığımız dergi bir anda binlerce kopya satmaya başladı ve Milan, Floransa ve diğer şehirlerden insanlar Archigram’ı duymaya başladı. Reyner Banham’a üçüncü sayıyı gördükten sonra Amerika’ya götürdü ve dergimiz Philip Johnson’a kadar ulaştı.” (6)

© architecturewithoutarchitecture.blogspot.com

Grubun çizgi roman anlatım diliyle en haşır neşir olan elemanı Warren Chalk, bu sayıda oldukça ön plana çıkıyor. DC Comics’in 1963’te çıkardığı Mystery in Space çizgi serisinden de esinlenerek çizdiği kapağı ve derginin ilk sayfasında yer alan Space Probe! Archigram 4’ün en one çıkan içeriği. Ancak Archigram 4 yalnızca bilim kurgu ve çizgi roman anlatısından ibaret değil. Bruno Taut’un Frülicht’ine ve 1920lerde ortaya çıkan pek çok manifestoya ve bu manifestoların ileri attığı ‘kule’lere göndermelerde bulunuyor.

Archigram, kurulduğu günden günümüze kadar tasarım ve sanat dünyasını etkisi altına almış bir mimarlık grubu. Bir derginin yapabileceğinin çok üzerinde bir etki alanı oluşturarak uluslararası bir tasarım standardı yakalayan, mimarlık dünyasında incelenen sorunları büyük oranda değiştiren, tasarım literatürüne yeni pek çok terim ve görsel anlatım tekniği kazandıran bir akademik platform. Walking-City (Yürüyen Şehir), Plug-in City (Tak-Sök Şehir) gibi hiçbir zaman inşa edilemeseler de mimarlık tarihinde çok büyük öneme sahip projelere, Amazing Archigram 4 Zoom! (Muhteşem Archigram 4) gibi mimari temsil şekillerinde binlerce tasarımcı ve öğrenciye öncül olan yayınlara imza atan Archigram’ı kapsamlı bir yazı dizisi ile inceleyeceğiz.

© architecturewithoutarchitecture.blogspot.com

Archigram, 1961 ve 1974 yılları arasında 6 mimar -Peter Cook, Ron Herron, Dennis Crompton, David Greene, Mike Webb ve Warren Chalk  tarafından çıkarılmış bir dergi/fanzin dizisi. (1) Her biri Architectural Association, Bristol, Regent Street Polytechnic ve Nottingham gibi İngiltere’nin farklı bölgelerinden bir araya gelen bu yeni mezun öğrenci grubu, 1960 yılında İngiliz dergilerinin öğrenci işlerini yayınlamaması ve geleneksel İngiliz mimarisine takındıkları eleştirel tavır sayesinde bir araya gelerek bir yayın çıkarma kararı alırlar.

Archigram / © The Guardian

Archigram 1 : © Harvard GSD

Çıkarılacak yayın, bir dergiden daha acil bir ihtiyaç olduğu düşüncesiyle telgrafa (telegram) benzetilir. Bu nedenle grup kendine architecture ve telegram kelimelerinin bir araya gelmesiyle oluşan Archigram ismini verir. (2) 1961 yılının Mayıs ayında Peter Cook, David Greene ve Mike Webb fanzinin ilk sayısını çıkarır. Archigram 1’in en önemli kısmı David Greene tarafından yazılan ve grubun manifestosu olarak kabul edilebilecek şiirdir.

The love is gone.
The poetry in brick is lost.
We want to drag into building some of the poetry of
countdown, orbital helmets.
discord of mechanical body transportation methods
and leg walking

Love gone.
Lost
our fascinating intricate
movings are trapped in soggen
brown packets all hidden all
art and front, no bone no love.
A new generation of architecture must arise
with forms and spaces which seems to reject
the precepts of ‘Modern’ yet in fact
retains these precepts. WE HAVE CHOSEN TO
BYPASS THE DECAYING BAUHAUS IMAGE
WHICH IS AN INSULT TO FUNCTIONALISM.

You can roll out steel     any length
You can blow up a balloon      any size
You can mould plastic        any shape
blokes that built the forth bridge
THEY DIDN’T WORRY
You can roll out paper      any length
take Cambers’ dictionary  THAT’S LONG
You can build concrete      any height
FLOW? water flows or doesn’t or does
flow or not flows
YOU CAN WEAVE STRING          any mesh
TAKE THIS TABLE you’ve got a top there
top and four legs
you can sit IN it you sit ON it, UNDER it or half under

‘Çeliği istediğin uzunlukta açabilirsin, Balonu istediğin büyüklükte şişirebilirsin, Plastiği istediğin şekilde dövebilirsin, Kağıdı istediğin uzunlukta açabilirsin, Betonu istediğin uzunlukta inşa edebilirsin.’, ‘Fonksiyonalizme haraket olan köhnemiş Bauhaus imajını reddetmeyi tercih ettik.’ İçerisinde bulundurduğu ifadeler ile grubun mimari tarzı hakkında çok önemli mesajlar veren bu şiir grubun yenilikçi kimliğinin bir kanıtı.

Sin Centre

Archigram 2’in en öne çıkan projesi, Mike Webb tarafından tasarlanan Sin Centre (Günah Merkezi). Londra’nın kalabalık meydanlarından Leicester Square’de tasarlanan proje, bowling salonu, sinema, tiyatro sahnesi, dans salonu, kafeler, barlar ve ofis alanlarından oluşan bir eğlence merkezi. Projenin ise en öne çıkan noktası kuşkusuz yaya ve araç sirkülasyonuna verilen önem. Dairesel ve dikdörtgensel sirkülasyon hacimleri projenin ana formunu oluşturuyor.

Michael Webb (1937), Sin Centre, Leicester Square, Londra, 1961. © Drawing Matter

Entertainment Palace (Eğlence Sarayı) olarak da adlandırılan Sin Centre, Michael Webb’in Regent Street Polytechnic Üniversitesi’ndeki bitirme tez projesi. Webb’in geçer not almayı başaramadığı bu projesi daha sonra MoMA tarafından sergilenerek hak ettiği değeri görüyor.

Sin Centre, hem adının hem de programı nedeniyle sıklıkla Cedric Price ve Joan Littlewood tarafından tasarlanan Fun Palace ile karşılaştırılır. Reyner Banham, Megastructures kitabında Sin Centre’i Fun Palace’ın prototipi olarak anar. Ancak, Mark Dorrian ile yaptığı bir röportajda Webb, iki projenin isimleri dışında ortak noktaları olduğuna inanmadığını belirtir. (3) Fun Palace’ın aksine, Sin Centre esnek ve değişken bir tasarım değildir. Sin Centre’ı büyüleyici yapan nokta araba ile bir binaya girme deneyimidir.

Mike Webb, Sin Centre / Sarmal Merdiven – Aksonometrik Çizim © architecturewithoutarchitecture.blogspot.com

Projenin neredeyse tamamını hareket ve erişilebilirlik oluşturuyor. Özellikle Louis Kahn’ın Philadelphia şehri için hazırladığı trafik ve sirkülasyon diyagramlarından oldukça esinlenen Webb, tüm programını araç ve insan sirkülasyonu üzerine kurgular. Birbirinin üzerine geçen rampalar araçlar ve park alanlarını kolaylıkla erişilebilir kılar. Yapının çatısı ve döşemelerin tamamı konsol kirişlere bağlanan çelik halatlar ile taşınır. (4)

Kaynaklar

• (1) Mimarlık Dergisi. http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=46&RecID=1094
• (2) Chalk, Warren. Archigram The Book (1991).
• (3) (4) Archigram Cushicle and Suitaloon – http://architecturewithoutarchitecture.blogspot.com
• (5) Drawing Matter, Drawing, Movement and Medium: Michael Webb in Conversation with Mark Dorrian. https://www.drawingmatter.org/drawings/autographical-2/drawing-movement-and-medium-conversation-michael-webb-episode-2/