© Gili Merin

Duvar Ev 2 (Wall House 2), John Hejduk’un sayısız ‘duvar ev’ çalışması arasından inşa edilen tek projesi. Orijinal olarak Ridgefield, Connecticut’ta, Hejduk’un Cooper Union’dan bir profesör arkadaşı Ed Bye için 1973 yılında tasarlanan yapı, ancak 2001 yılında, Hejduk’un ölümünden bir yıl sonra Hollanda’nın Gröningen şehrinde inşa edilebiliyor. Evin inşası sırasında Hejduk’un tasarımına tamamiyle sağdık kalınsa da yapı bina yönetmeliklerine uygun olması amacıyla %20 oranında büyültülerek tamamlanmış. 

© Gili Merin

Duvar Ev 2, Hejduk için tartışmasız deneysel bir proje. Mimarın, hem fiziksel bir sınır hem de metaforik bir olgu olarak kullandığı duvar, mimari bir manifesto oluşturmakta. Evin kurgusunu domine eden üç kat yüksekliğindeki duvar, mekansal olarak evi ikiye ayırıyor. Duvarın bir tarafında üst üste yerleştirilen yatak odası, yemek odası ve salon gibi yaşama mekanları bulunurken servis anları, sirkülasyon ve evin uzun giriş koridoru ise duvarın öteki tarafında bulunuyor. Giriş koridorunun en sonunda ise bir çalışma odası bulunuyor. 

© Liao Yusheng

Hejduk için bu duvar mekansal olduğu kadar sembolik bir anlam da taşımakta. Evin içerisinde bir eşik noktası oluşturan duvar göre şimdiki zamanı temsil ediyor. Yaşama alanlarının bulunduğu hacim geleceği, duvarın arkasında kalan servis alanları ise geçmişi anımsatmakta. Böylece Duvar Ev; geçmiş, gelecek ve şimdiki zamanın mekansallaştığı bir projeye dönüşüyor. Bu kompozisyonda nötr bir element olan duvarın griye boyanması da bu sebepten.

Hejduk’un sorguladığı bir başka konu ise mekanların kopukluğu. Özellikle modernizmin ortaya çıkardığı açık plan, birbirine bağlanan mekanlar gibi fikirleri yok sayan mimar, Duvar Ev ile mekanların kopukluğunu vurguluyor. Yatak odası, yemek odası ve oturma odası gibi en sık kullanılan mekanların her birine gitmek için duvardan (eşikten) çıkmaya ve kat değiştirerek yeni bir sınırdan geçmeye ihtiyaç duyulması her bir mekanın farklı bir varlık olduğunun altını çizmekte. Aynı zamanda bu mekan değiştirme ihtiyacı duvara bir geçiş mekanı özelliği kazandırıyor. Böylece buradaki mekansal deneyim bir kapıdan farklı bir sembolik anlam kazanıyor. Sirkülasyon elemanları ve kullanılan mekanlar arasındaki kontrast, karanlık ile ışık; opaklık ve transparanlık; uzunluk ve kompaktlık gibi materyal zıtlıklar ile desteklenmiş. Dönel merdivenden çıkarken hissedilen karanlık ve mekansal hafızayı sıfırlayan deneyim ile yaşam alanlarındaki ferah ve aydınlık manzara, bu mekansal kopukluğun birer hatırlatıcısı olarak kullanıcının zihninde yer ediyor. 

© Gili Merin

Hejduk’u yalın bir mimar olarak düşünmek Duvar Ev’in çıkış noktalarını anlamayı zorlaştıracaktır. Şiir, heykel, resim gibi sanatlar ile iç içe olan Hejduk, şüphesiz Duvar Ev denemelerinde de bu alanlardan beslenmiş. Özellikle Kübizm akımından ve Sürrealist heykellerden oldukça etkilendiği bilinen Hejduk’un tasarımında bu stillerden izler görmek mümkün. Hejduk, George Braque’ın tablolarından ne kadar etkilendi ise Le Corbusier ve Mies van der Rohe’nin modern eserlerinden de o kadar etkilenmiş. Duvar Ev 2’nin tasarımında özellikle Le Corbusier’nin La Roche Evi’nin büyük etkisi olduğu söylenebilir. 

© Liao Yusheng

Duvar Ev’in öne çıkan önemli bir özelliği de yer ile kurduğu ilişki. Her ne kadar orijinal proje alanında inşa edilmiş olmasa da yapı üzerinde bulunduğu arazi ile kesinlikle bir ilişki kurmayı reddediyor. Giriş koridorunun altında kalan alan bile adeta terk edilmiş durumda. Evin girişi yer ile olabildiğince az bir noktada birleşiyor. Ev aynı zamanda ‘ön’, ‘arka’ cephe kavramlarını da reddediyor. Her ne kadar yaşama alanlarının bulunduğu renkli cephe evin ön cephesi olarak algılansa da evin girişi buna tamamen tezat oluşturacak şekilde buraya en uzak noktaya yerleştirilmiş. Bu ‘ön’ cepheyi oluşturan biomorfik hacimlerin hepsi bahsedilen hacimsel farklılığı vurgularcasına farklı renklere boyanmış. Konsol olarak gözüken bu hacimlerin tamamı aslında bir kolon grid’i ile destekleniyor. 

Kaynaklar

• He, Weiling, When does a sentiment become an architectural concept? Otherness in Hejduk’s Wall House 2. The Journal of Architecture. 2005 (161-180).
• Megan Sveiven. “AD Classics: Wall House 2 / John Hejduk, Thomas Muller/van Raimann Architekten & Otonomo Architecten” 06 Feb 2012. ArchDaily. Accessed 12 Aug 2020. <https://www.archdaily.com/205541/ad-classics-wall-house-2-john-hejduk> ISSN 0719-8884

© Jan M. Lillebø

Snøhetta’nın tasarladığı Tungestølen Hiking Kabini, Norveç’in batısında bulunan Luster platosunda yer alıyor. Jostedalen buzuluna bakan dağlık arazi üzerine inşa edilmiş yapı, birkaç kabinin bir araya gelmesiyle oluşan bir turizm kompleksi. Zorlu ve değişken dağ iklimine karşı mimari bir reaksiyon olarak ortaya çıkan beşgen prizma formundaki kabinler yaz ve sonbahar aylarında hiking amacıyla tepeye tırmanan ziyaretçilerin konaklaması için rahat ve korunaklı mekanlar sağlıyor. 

© Ketil Jacobsen

Norveç temelli mimarlık stüdyosu Snøhetta, Tungestølen Hiking Kabini’ni Norveç Ulusal Trekking Derneği’nin bir parçası olan Luster Turlag için tasarlamış. Luster Turlag, bölgede bulunan turist kabinlerinin 2011 yılında büyük bir kasırga sonucu kullanılamaz hale gelmesi üzerine bölgede yeni bir turizm tesisi inşa etmek üzere uluslararası bir yarışma açma kararı almış. Snøhetta’nın 2015 yılında yarışmayı kazanması üzerine başlayan inşaat süreci 2019 yılında tamamlanmış ve Tungestølen Hiking Kabini kullanıma açılmış. 

© Jan M. Lillebø

Orijinal kabinlerin dokusundan uzaklaşmadan tasarlanan tesis toplam dokuz beşgen şeklinde organik hacimden oluşuyor. Yapıştırma tabakalar ahşap (glu-lam) kullanılarak inşa edilen kabinler CLT ve özellikle İskandinav mimarisinde sıkça kullanılan bir tür çam ağacı ile kaplanmış. Kabinlerin dışarı bakan cepheleri bir açı ile kırılarak vadiden esen rüzgarın kabinlerin üzerinde etkisi hafifletilmeye çalışılmış. 

© Ketil Jacobsen

Kabinlerin formundan ortaya çıkan farklı geometrik formdaki açıklıklar, ziyaretçiler için eşsiz dağ manzarasının çerçeveleyen çeşitli pencereler olarak algılanabiliyor. Kompleksteki ana hacimde ziyaretçilerin bir arada yemek yiyebilecekleri geniş ahşap masa ve sandalyeler bulunuyor. En yüksek noktasında 4.6 metre tavan yüksekliğine sahip bu mekan ziyaretçilere ferah bir sosyal alan imkanı sunarken aynı zamanda panoramik dağ manzarasının da izlenebildiği bir buluşma noktası. Ana kabinde ayrıca soğuk yaz günlerinde ihtiyaç duyulabilecek bir şömine de bulunuyor. 

© Jan M. Lillebø

Kalan sekiz kabinde toplam 50 ziyaretçinin konaklayabileceği paylaşımlı ve özel odalar bulunuyor. Tungestølen, bulunduğu konum ve sunduğu konfor ile hem ekstrem sporlara ilgi duyan bireysel sporcuların hem de daha kısa ve emniyetli hiking turları yapmak isteyen ailelerin konaklayabileceği bir turizm tesisi olarak nitelendirilmekte. 

© Nigel Young / Foster + Partners

Foster + Partners’ın Muğla’da özel bir arazi üzerine tasarladığı Dolunay Villa, modern mimari ile el işçiliğinin harmanlandığı özgün bir tasarım. Deniz kıyısında dağlık bir arazi üzerinde bulunan yapının form ve konumu arazi koşulları göz önünde bulundurularak belirlenmiş. Villaya kuzeyden, bir dağ yolu üzerinden ulaşılıyor. Villa, arazinin eğiminden yararlanılarak konumlandırıldığı için buradan bakıldığı zaman yapı tek katlı, alçak bir ev izlenimi veriyor. Buradan sağlanan ana giriş, evin merkezine açılıyor. Evin iç mekanları bu merkezin iki tarafında bulunan kanatlara yerleştirilmiş. Evin doğu kanadında özel yatak odaları bulunurken batı kanadına ise ortak yaşam ve yemek alanları yerleştirilmiş. 

© Nigel Young / Foster + Partners

Dolunay Villa üzerine oturduğu doğal mirasın tüm imkanlarından yararlanıyor. Evin güneye bakan her noktasından Ege Denizi’nin eşsiz manzarası seyredilebiliyor. Lavanta, kekik gibi Akdeniz bitkilerinin yetiştiği bir bahçenin içinde yer alan Dolunay Villa asırlık zeytin ağaçlarının da içinde bulunuyor. Bu bahçe ve deniz manzarası sayesinde villa kullanıcılarına pek çok duyuya hitap eden bir deneyim sunuyor. Böylesine zengin bir arazide konumlanan villanın içerisindeki mekansal yolculuk ‘opaktan açığa’ doğru ilerliyor. Bu sayede hem konutun içinde farklı mahremiyet seviyelerinde mekanlar yaratılmış oluyor hem de ortak alanlarda dış mekan-iç mekan kavramları birbiri ile entegre ediliyor. Evin içini bahçe ile ayıran büyük cam kapılar tamamen sürülerek açılabiliyor ve iç mekan tamamen bahçenin bir parçası haline getirilebiliyor. 

© Nigel Young / Foster + Partners

İsviçreli ofis Blumer Lehmann ile işbirliği kurularak tasarlanmış olan dalgalı ahşap çatı el işçiliği kullanılarak üretilmiş. Aynı zamanda taşıyıcı özelliği bulunan bu ahşap prefabrike strüktür betonarme bir çatı plağına kıyasla çok daha az karbona sahip. Çelik kolonların üzerine yerleştirilen meşe kirişler ile taşınan ahşap çatı tam 7.5 metrelik bir konsol çıkarak evin güney cephesinde gölgelik teras alanları oluştururken kuzey cephesindeki avlunun da üzerini kapatıyor.

© Nigel Young / Foster + Partners

Evin merkezinde yer alan dönel merdiven yapının dikkat çeken mimari unsurlarından. Evin iki katını birbirine bağlayan merdiven Portekiz’den getirilen kireçtaşları kullanılarak üretilmiş. Görünürde herhangi bir taşıyıcı desteği bulunmayan dönel merdiven strüktürel olarak sonradan gerilmiş halatlar ile destekleniyor. Merdivenin korkuluklarında da merdivenin hafif ve sade görünüşüne eşlik etmesi amacıyla cam ve ahşap tercih edilmiş. 

© Nigel Young / Foster + Partners

Dolunay Villa’daki el işçiliği yalnızca ahşap çatı ile sınırlı kalmıyor. Kullanıcıların isteği doğrultusunda, evin girişini süsleyen ahşap kapılardan banyolardaki seramik fayanslara kadar pek çok detayda eve özel el işçiliği var. Evin iç mekanlarında kullanılan renk ve malzeme paletinde de Muğla’nın doğal dokusundan ilham alınmış. Doğal taş, ahşap ve bronz ağırlık iç dekorasyon bölgenin dağlık arazileri ve kumluk sahilleri ile uyum içerisinde. Ortak alanlara hakim olan ahşap doğrama ve deri kaplamalar ise eve sakin ve şık bir karakter kazandırıyor. 

Peter Cook’un ikonik kent yorumu Plug-in City (Türkçe’ye çevirmek gerekirse Tak-Sök Kent) Archigram’ın ilk yıllarındaki ideolojik arayışları en iyi özetleyen proje. Plug-in City kesinlikle tamamlanmış bir kent tasarısı değildir, Cook’un 1962 ve 1966 yılları arasında üzerinde çalıştığı bir dizi deneyler bütünüdür. Bu kentsel deneyler, değişimi şehir kimliğini oluşturan ana faktör olarak ele alır ve kentin fiziksel kurulumunu değişim üzerinden formüle etmeye çalışır. Bu nedenle Plug-in City’yi kesin olarak tanımlayan bir görsel, nihai bir çizim yoktur. Hatta bu nedenden Cook’un bu dört yıl boyunca ürettiği çizimler arasında çeşitli tutarsızlıklar da bulunmaktadır. (1) 

Her ne kadar oldukça radikal bir öneri olsa da Plug-in City, varolan şehrin yerine yeni bir şehir kurgusu önermez (2) ve bu bağlamda Radiant City gibi statükoyu karşısına alan şehircilik projelerinden ayrılır. Peter Cook şehri bir sonuç ürün yerine bir deney ortamı olarak ele almış ve şehir konseptini mekansal fikirlerin üreyebileceği bir düzlem olarak kullanmıştır. Bu yapıcı tavrı sayesinde Plug-in City bazı otoritelerin sert eleştirilerinden kurtulabilmiş ve yeni gelen mimari jenerasyonları güçlü bir şekilde etkileyebilen bir çalışma olmuştur. 

Plug-in City Maximum Pressure Area, Proje Kesiti, Peter Cook, 1964 / ©MoMA

Bu bilinen şehir algısından kopuş projenin kent ölçeğinde olmasına rağmen bir mega-strüktür olarak değerlendirilmesinde de önemli rol oynar. Esasında Plug-in City’yi bir mega yapı olarak değerlendirmek de hiç yanlış olmaz. Cook’un Karl Ehn’in tasarladığı Karl-Marx-Hof ve Unite d’Habitation gibi inşa edilmiş mega-strüktürlerin sahip oldu kolektif yaşam, değişken konut birimleri ve erişilebilir ulaşım ağları ilkelerinden etkilendiği ortadadır. (3) Simon Sadler, Archigram Architecture Without Architecture kitabında Plug-in City’yi bu mega-strüktürlerden unsurlardan birinin Cook’un tamamlanmamış estetiği olduğunu vurguluyor. Sadler, bu estetik tercihin kaynağının Londra’nın özellikler 60’lı yıllarda yaşadığı inşaat bolluğu olduğunu, ve Cook’un şehrin bu ‘tamamlanma süreci’nden etkilendiği çıkarımını yapıyor. (4)

Nottingham Shopping Viaduct, Peter Cook, 1962

Peter Cook, avangard şehir vizyonunun temelini oluşturan projelere 1962 yılında başlıyor. Bir araya gelerek Plug-in City’yi var eden bu denemeler projenin sorun edindiği konuları farklı ölçeklerde ele alıyor. Plug-in City’nin ideolojisini bağımsız bu projeler üzerinden okumak mümkün. Alışveriş mekanlarının yeniden kurguladığı Nottingham Projesi’nin kesitleri incelendiğinde servis mekaniklerinin varlığı, birimlerin takılıp çıkarılması ve mağazaları strüktürel olarak destekleyen. Viyadük benzeri yapı göze çarpıyor. 

Britanya Haritası üzerinde Plug-in City / http://architecturewithoutarchitecture.blogspot.com

Plug-in City, harita üzerinde Britanya’nın büyük bir kısmını kaplayan ve adayı uçtan uca bağlayan bir süper-strüktür ağı. (5) Cook, bu ağın gerekli servisler ve ulaşım mekanizmaları ile adanın her noktasına ulaşabileceğini söylüyor. Bu ağın belirli noktalarına ise tüm ihtiyaçların giderilmesini sağlayan birimler yerleşiyor. Vinçler ve kurulan monorail ağı ile bu birimlerin hareketi ve zamanla değişimi sağlanıyor. Plug-in City’nin elemanlarının her birinin belirli zaman içinde modasının geçmesi ve yenilenmesi amaçlanıyor. Bu birimlerin ideal yenilenme süreleri ise aşağıdaki gibi belirtilmiş:

• Banyo, mutfak ve oturma odası katları 3 yıl,
• Salon ve yatak odaları 5 yıl,
• Konut biriminin yeri 15 yıl,
• İşyerleri, bilgisayarlar vs. 4 yıl, 
• Araba siloları ve yollar 20 yıl,
• Ana mega-strüktür 40 yıl. (6)

Plug-in City, Aksonometrik, 1964

Projeyi oluşturan ana kesitlerin çoğunun konut ağırlıklı olması Cook’un yeni bir kolektif yaşam kurgulama gayretini oldukça belli ediyor. Şehrin ana unsuru olan konut birimleri, birbirinin üstüne gelecek şekilde ters bir koni biçiminde şehrin altyapısına bağlanıyor. Cook’un bu forma ulaşmasındaki ana üç sebep, erişilebilirlik, aydınlanma ve birimlerin kolayca yerleştirilebilmesi sorunlarını çözmek. 

Cook, 1964 yılındaki çizimlerinde ise şehri oluşturan sistemlerin daha entegre bir şekilde bir araya getirilmesi üzerine çalışmış. Cook’un bu çalışmalarında konut birimleri, yürüyen merdivenler, ticari birimler ve servis mekanlarını bir arada çözmeye çalıştığını görüyoruz. Önerilen kurguda şehir içinde arabaların yerini bir monorail sistemi alıyor ve kent içi ulaşım lokal monorail ile sağlanıyor. Buna rağmen tekerlekli taşıtlar ulaşımdan tamamen koparılmış değil. Çeşitli otoparklar ve ‘hızlı yollar’ ile taşıt trafiği farklı kotlarda sağlanıyor. Şehrin tamamını ayakta tutan devasa strüktür ve ona bağlanan vinç sistemi ise şehirdeki değişimin sağlayıcısı konumunda. 

Plug-in City, Tipik Kesit, Peter Cook, 1964

“Ortaya çıkan dinamik ve değişken şehir beraberinde çok yeni bir kent anlayışı getiriyor. Plug-in City, kentsel deneyimin fiziksel ve zihinsel tetikleyiciler ile bağının kesilmesinin amaçlıyor. Eğer şehircilik anlayışı geleneksel olarak durağan ve ideal mimari objeyi tasarlıyorsa, Plug-in City mimariyi bir olay olarak ele alıyor ve kent yalnızca sakinlerinin aktif katılımı ile var olabiliyor.” (7)

Oldukça hiyerarşik, düzenli ve ayarlanmış olarak gözüken bir sistem olarak genişleyen şehir, kütleselleştiği noktalarda birbirinden farklı formal karakterler kazanarak tekdüzeliği engelliyor. Şehrin matematiğinin ölümcül bir seviyeye gelmemesi için bu çeşitlilik şart. (8). Buna ek olarak, her ne kadar Cook, modernist örneklerden ilham almış olsa da Plug-in City’nin modernizmle taban tabana zıt bir manifestoya sahip olduğu kolaylıkla söylenebilir. 

Kaynaklar

• (1), (2) ve (6) Cook, Peter et. al. Archigram. Princeton Architectural Press, 1999
• (3), (4) ve (7) Sadler, Simon. Archigram Architecture Without Architecture. MIT Press, 2005.
• (5), (8) Archigram Cushicle and Suitaloon – http://architecturewithoutarchitecture.blogspot.com
• https://www.moma.org/collection/works/797